Kısa cevap: Dışkılamak için parmakla yardım etmek, vajinanın arka duvarına ya da makatın önüne bastırmak yaygın ama normal değildir. Bu durum genellikle rektosel (rektumun vajinaya doğru sarkması) veya anismus (ıkınırken pelvik taban kaslarının gevşeyememesi) gibi tedavi edilebilir bir sorunun işaretidir. Pelvik taban fizyoterapisi ve biofeedback ile çoğu kişi parmakla yardıma gerek kalmadan dışkılayabilir.
Bunu kimseye söylemediniz. Belki doktorunuza bile. Tuvalette uzun süre ıkınıyorsunuz, dışkının makata geldiğini hissediyorsunuz ama çıkmıyor. Sonunda vajinanızın içine, makatınızın önüne bastırarak ya da parmağınızla yardım ederek tuvaletinizi tamamlıyorsunuz. Sonra da "Bende bir anormallik mi var?" diye düşünüyorsunuz.
Klinikte bu soruyu çok sık duyuyoruz, genellikle de ilk seansta değil, güven oluştuktan sonra. Tek başınıza değilsiniz ve utanmanız gereken bir şey yok. Bu yazıda bu durumun neden olduğunu, ne zaman zararlı olabileceğini ve parmakla yardıma ihtiyaç duymadan tuvalet yapabilmek için neler yapılabileceğini anlatıyorum.
Parmakla Yardım Etmek Ne Demek?
Hastalar bu durumu farklı şekillerde anlatır. Hangisini yaptığınız, sorunun kaynağı hakkında ipucu verir:
Ne yapılıyor? | Halk arasında | En sık işaret ettiği sorun |
|---|---|---|
Vajinanın arka duvarına içeriden bastırmak | "Vajinaya bastırarak tuvalet yapmak" | Rektosel |
Makat ile vajina arasındaki bölgeye (perine) dışarıdan bastırmak | "Alttan destek vermek" | Rektosel, perinenin aşağı inmesi |
Parmağı makata sokarak dışkıyı çıkarmak | "Parmakla çıkarmak" | Anismus, sert dışkı, rektumda his azlığı |
Tıpta ilk iki yönteme "splinting" (destekleme), üçüncüsüne "dijital boşaltma" denir. Uluslararası kabızlık tanı kriterleri de dışkılamayı kolaylaştırmak için parmakla yardım etmeyi, tıkanma tipi kabızlığın belirtileri arasında sayar.
Ne kadar yaygın?
Sandığınızdan çok daha yaygın. Çalışmalar, dışkılama sırasında pelvik tabanı gevşetemeyen (dissinerjik dışkılama) hastaların üçte birinden fazlası dışkılamak için parmakla yardım ettiğini bildiriyor. Pek çok kişi bunu yıllarca kimseye anlatmadan sürdürür.
Neden Parmakla Yardıma İhtiyaç Duyuyorum? En Sık 5 Neden
1. Rektosel
Rektosel, rektum ile vajina arasındaki duvarın zayıflaması sonucu rektumun vajinaya doğru bir cep gibi sarkmasıdır. Ikındığınızda dışkı makata doğru değil, bu cebe doğru itilir ve orada sıkışır. Vajinaya bastırmak cebi kapattığı için dışkı çıkar. En sık doğum yapmış kadınlarda, kronik kabızlıkta ve menopozdan sonra görülür. Ayrıntılar için Rektosel Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Ameliyatsız Tedavisi yazıma göz atabilirsiniz.
2. Anismus (Dissinerjik dışkılama)
Normalde ıkınırken pelvik taban kasları ve makat kası gevşer, kapı açılır. Anismusta ise bu kaslar gevşeyeceğine kasılır. Yani bir yandan itiyor, bir yandan kapıyı kapatıyorsunuz. Dışkı makata kadar gelir ama çıkamaz ve parmakla çıkarma ihtiyacı doğar. Bu konuyu Anismus Nedir? Dışkı Makata Geliyor Ama Neden Çıkmıyor? yazımda ayrıntılı anlattım.
3. Sert ve iri dışkı
Yetersiz sıvı ve lif, uzun süre tuvaleti tutmak veya bazı ilaçlar dışkıyı sertleştirir. Sert dışkı, pelvik tabanı tamamen sağlıklı olan birinde bile zor çıkar.
4. Perinenin aşağı inmesi ve pelvik taban zayıflığı
Yıllarca ıkınmak, zor doğumlar ve yaşlanma ile pelvik taban aşağı doğru iner. Ikınma gücü dışkıyı itmek yerine bölgeyi aşağı doğru şişirir. Perineye dışarıdan bastırmak bu inmeyi durdurduğu için rahatlatır.
5. Rektumda his azlığı
Rektum uzun süre gerilmiş halde kaldığında, dışkı geldiğinde bunu hissetme yeteneği azalabilir. Dışkı biriktikçe sertleşir ve çıkarmak giderek zorlaşır.
Bu nedenler çoğu zaman birlikte görülür. Örneğin yıllardır anismusu olan bir kadında sürekli ıkınmaya bağlı olarak zamanla rektosel de gelişebilir.
Parmakla Yardım Etmek Zararlı mı?
Ara sıra ve nazikçe yapılan destekleme genellikle zararsızdır. Hatta bazı rektosel hastalarına tedavi sürecinde geçici bir yöntem olarak doğru destekleme öğretilir. Ancak şu durumlarda sorun yaratabilir:
- Makata parmak sokarak çıkarmak: Tırnakla ya da zorlayarak yapıldığında makatta çatlak (fissür), kanama, hemoroid tahrişi ve enfeksiyon riski doğar. Sürekli tekrarlanması makat kasını da zorlayabilir.
- Kalıcı alışkanlık haline gelmesi: Her tuvalette yardım etmek gerekiyorsa, asıl sorun tedavi edilmeden üstü örtülüyor demektir. Zamanla rektosel büyüyebilir ve belirtiler artabilir.
- Uzun süre ıkınmakla birlikte olması: 10 dakikadan uzun ve güçlü ıkınmak pelvik tabanı, sinirleri ve hemoroidleri zorlar.
Yani parmakla yardım etmek bir "çözüm" değil, bir "belirti"dir. Asıl yapılması gereken, bu ihtiyacı doğuran nedeni bulup tedavi etmektir. Dışkılama sonrası makat ağrısı da yaşıyorsanız Dışkılama Sonrası Makat Ağrısı Neden Olur? yazımı okuyabilirsiniz.
Neden Araştırılır? Tanı Nasıl Konur?
Doğru tedavi, doğru nedeni bulmaya bağlıdır. Değerlendirme genellikle şu adımlardan oluşur:
- Detaylı hikaye: Tuvalet alışkanlıkları, dışkı kıvamı, ıkınma süresi, hangi yöntemle yardım ettiğiniz, doğum ve ameliyat geçmişi sorulur.
- Muayene: Pelvik taban fizyoterapisti veya hekim, vajinal ve rektal muayene ile rektosel olup olmadığını ve ıkınırken kasların gevşeyip gevşemediğini değerlendirir. Muayene ancak sizin onayınızla yapılır.
- Anal manometri ve balon atma testi: Ikınırken makat kaslarının nasıl davrandığını ve rektumun hissini ölçer. Ayrıntılar için Kabızlık İçin Anal Manometri Neden Yapılır? yazıma bakabilirsiniz.
- Defekografi: Gerektiğinde dışkılama sırasında rektumun görüntülendiği bu test rektoselin boyutunu ve dışkının nerede takıldığını gösterir.
Tedavi: Parmakla Yardıma Gerek Kalmadan Tuvalet Yapmak Mümkün
Çoğu kişide tedavinin ilk basamağı ameliyat değil, pelvik taban fizyoterapisidir.
- Biofeedback: Ikınırken makat kaslarının kasılıp kasılmadığını ekranda görerek, gevşerken itmeyi yeniden öğrenirsiniz. Anismusun en güçlü kanıta sahip tedavisidir. Uluslararası öneriler biofeedback’i dissinerjik dışkılamada kısa ve uzun vadede en yüksek kanıt düzeyiyle öneriyor. Ayrıntılar için Pelvik Taban Biofeedback Tedavisi Nedir? yazıma bakabilirsiniz.
- Doğru ıkınma tekniği: Nefesi tutup kasıkıp ıkınmak yerine, karını öne doğru genişletip makatı gevşetmeyi öğrenmek.
- Pelvik taban güçlendirme: Rektosel ve perine inmesinde, önce gevşetme ile koordinasyon sağlanır, ardından kaslar destekleyici şekilde güçlendirilir.
- Rektal duyu eğitimi: Dışkı geldiğinde bunu daha erken hissedebilmek için yapılan çalışmalar.
- Doğru destekleme eğitimi: Rektoselde, tedavi sürecinde ihtiyaç duyulduğunda perineye veya vajinaya hijyenik ve nazik şekilde nasıl destek verileceği öğretilir. Amaç, zamanla bu desteğe ihtiyacı azaltmaktır.
- Dışkı kıvamını düzenlemek: Hekiminizle birlikte sıvı, lif ve gerekirse ilaç desteği planlanır.
Belirgin iyileşme genellikle birkaç haftalık düzenli çalışmayla başlar. Büyük rektosellerde ve fizyoterapiye yanıt alınamayan durumlarda ameliyat da değerlendirilebilir. Ancak ameliyat öncesinde de sonrasında da pelvik taban fizyoterapisi sonucu iyileştirir.
Bugün Evde Deneyebileceğiniz 5 Şey
- Ayağınızın altına tabure koyun: Dizleriniz kalçanızdan yüksekte olsun ve hafifçe öne eğilin, dirseklerinizi dizlerinize yaslayın. Bu pozisyon rektum ile makat arasındaki açıyı düzleştirir.
- Nefesinizi tutmayın: Ağzınızı hafif açıp yavaşça nefes verin, "şşş" ya da "mmm" sesi çıkarmayı deneyin. Bu, pelvik tabanın gevşemesine yardımcı olur.
- Karını öne doğru genişletin: Karın kaslarını içeri çekmek yerine, bir balon gibi öne ve yanlara doğru şişirin. Bu sırada makatınızın "açıldığını" hayal edin.
- Süreyi sınırlayın: 5-10 dakika içinde olmuyorsa kalkın, biraz yürüyün ve hissettiğinizde tekrar deneyin. Telefonla uzun süre klozette oturmayın.
- Hissi bastırmayın: Tuvalet ihtiyacını hissettiğinizde, özellikle sabah kahvaltıdan sonra, ertelemeyin.
Daha fazla hareket için Dışkılamayı Kolaylaştıran Hareketler ve Kabızlık İçin Bağırsak Masajı yazılarıma da göz atabilirsiniz.
Ne Zaman Beklemeden Doktora Başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa önce hekiminize görünün:
- Dışkıda kan, siyah veya katran gibi dışkı
- Bağırsak alışkanlığınızda yeni başlayan ve süren bir değişiklik, özellikle 50 yaşından sonra
- Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık veya halsizlik
- Şiddetli karın ağrısı, şişkinlik ve gaz çıkaramama
- Vajinadan dışarı taşan bir kitle veya şişlik
- Ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü
Bu belirtiler fizyoterapiden önce tıbbi değerlendirme gerektiren durumları gösterebilir.
Sık Sorulan Sorular
Dışkılamak için parmakla yardım etmek normal mi?
Yaygın ama normal değildir. Dışkılamak için düzenli olarak parmakla yardım etmek veya vajinaya, perineye bastırmak gerekiyorsa bu genellikle rektosel, anismus veya pelvik taban zayıflığı gibi tedavi edilebilir bir sorunun işaretidir ve değerlendirilmelidir.
Vajinaya bastırarak tuvalet yapmak neyin belirtisi?
Vajinanın arka duvarına bastırarak dışkılayabiliyorsanız, en olası neden rektoseldir. Rektoselde rektum vajinaya doğru bir cep oluşturur ve dışkı bu cepte sıkışır. Vajinaya bastırmak cebi kapatarak dışkının makattan çıkmasını kolaylaştırır.
Parmakla dışkı çıkarmak zarar verir mi?
Ara sıra ve nazikçe yapıldığında genellikle zarar vermez. Ancak tırnakla, zorlayarak veya sürekli yapıldığında makatta çatlak, kanama, hemoroid tahrişi ve enfeksiyona yol açabilir. Asıl önemli olan bu ihtiyacı doğuran nedeni tedavi etmektir.
Erkekler de parmakla yardım ihtiyacı duyar mı?
Evet. Erkeklerde rektosel nadirdir ama anismus, sert dışkı ve rektumda his azlığı erkeklerde de parmakla dışkı çıkarma ihtiyacına yol açabilir. Erkeklerde de biofeedback ve pelvik taban fizyoterapisi etkili tedavi seçenekleridir.
Bu durum ameliyat gerektirir mi?
Çoğu kişide hayır. İlk basamak biofeedback, pelvik taban fizyoterapisi ve dışkı kıvamının düzenlenmesidir. Ameliyat genellikle büyük rektosellerde ve fizyoterapiden yeterli fayda görmeyen kişilerde değerlendirilir.
Bu konuyu doktoruma nasıl anlatırım?
Doğrudan söylemeniz yeterli: "Tuvalet yapabilmek için parmağımla yardım etmem gerekiyor" ya da "Vajinama bastırmadan dışkı çıkmıyor." Bu bilgi doğru tanı için çok değerlidir ve pelvik sağlık alanında çalışan uzmanlar bu cevabı sık duyar.
Sonuç
Dışkılamak için parmakla yardım etmek utanılacak bir şey değil ama ömür boyu sürdürülmesi gereken bir çözüm de değil. Vücudunuz size dışkılama sisteminde bir şeyin düzgün çalışmadığını söylüyor. Nedeni doğru belirlendiğinde, çoğu kişi biofeedback ve pelvik taban fizyoterapisiyle yeniden kendiliğinden ve rahatça tuvalet yapabiliyor.
Kadıköy'deki kliniğimizde ya da online seanslarla değerlendirme için randevu alabilir veya WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Yazar: Uzm. Fzt. Tuğçe Atalay, Uzman Fizyoterapist
Son güncelleme:
Kaynaklar:
• Abdominal Symptoms Are Common and Benefit from Biofeedback Therapy in Patients with Dyssynergic Defecation (PMC)
• Biofeedback therapy for constipation, fecal incontinence, levator ani syndrome and solitary rectal ulcer syndrome: clinical practice guidelines (PMC)
• Rao SSC, Patcharatrakul T. Diagnosis and Treatment of Dyssynergic Defecation (PMC)
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Şikâyetleriniz için doktorunuza ve fizyoterapistinize danışın.